Complexiteit is van alle tijden

Regelvrije zones zijn middel, geen doel
20/04/2017
Alternatieve feiten?
29/04/2017
Show all

Complexiteit is van alle tijden

Schematische weergave van het Cynefin raamwerk

Begin jaren ’90 waren we met een klein clubje mensen wereldwijd het begrip ‘complexiteit’ aan het verkennen, vanuit het besef dat veel vraagstukken in de praktijk zich niet laten inpakken door moderne managementbenaderingen. We verzetten ons tegen de neiging alle processen te willen optimaliseren. Ik had netjes in Delft geleerd dat je processen alleen kunt optimaliseren als de doelen vaststaan. Bij bewegende doelen – en dus processen in ontwikkeling – moet je adapteren (leren) en niet optimaliseren. Toch dachten velen dat het dé manier was om de wereld op effectieve en efficiënte wijze in te richten. In een geleidelijk proces werden werkvelden geladen met prestatiedoelen, inspanningsverplichtingen, procedures, regels, succesindicatoren en controlemechanismen, of het nu om het milieu ging, de zorg of het onderwijs. Iedere ontwikkeling werd ingewikkeld gemaakt. Wij vonden dat het anders moest… en kón.

Zeven jongen en een oude schuit

Vooral in de begintijd was het echt pionieren: niet weten wat je moest doen en niet weten waar je uit zou komen. Toch hadden we impliciet een gevoel welke richting het uit moest en vonden bevestiging in de krantenartikelen die we lazen, de verhalen die praktijkmensen vertelden en de boeken en papers die mondjesmaat verschenen over complexiteit. We waren onwetend en dat was de grote charme van wat we deden. Er werd volop geëxperimenteerd en in de meeste gevallen ontstond er geniepige weerstand. We gingen regelmatig op onze bek. Vallen en opstaan, was ons principe. Daarmee waren onze processen consistent met wat we wilden bereiken, want adapteren verloopt niet lineair. We waren ook overmoedig. In de periode van september 1993 tot en met juli 1994 schreef ik twintig artikelen van circa 2600 woorden voor het blad Waterschapsbelangen. Eén van mijn favoriete teksten is de inleiding van het zestiende artikel:

“Dag meneer de agrariër.”
“Dag meneer de modelleur.”
“Wat ik u wil vertellen … we hebben integrale optimalisatie-simulaties uitgevoerd en de resultaten laten zien dat het voor dit gebied optimaal is dat u verdwijnt met uw bedrijf. Er komt hier dan een elzenbroekbos.”
“Nou, als dat het resultaat is van de simulaties, dan ga ik maar … met mijn bedrijf.”
“Dag meneer de agrariër.”
“Dan meneer de modelleur … vaarwel!”

Ik verwachtte herkenning en lof. Het verliep anders. Bij elkaar opgeteld kreeg ik pakweg vijf reacties op mijn twintig artikelen. Groucho Marx stelde ooit: “We maken geen enkele kans, maar die moeten we met beide handen aangrijpen.” Zo voelde het. Heerlijk! Gelijk hebben maar niet krijgen, levert energie. En uiteindelijk is het wel wat geworden…

Verbeelding van vier werkvelden.

Complexiteit als mode

Nu is het voorjaar 2017. Het ene boek over complexiteit verschijnt na het andere. Ook wetenschappers hebben de complexiteitswetenschap ontdekt, in alfa-, bèta- én gammawetenschappen. Wat me daarbij opvalt is dat kennis over complexiteit vooral wordt gezien als een verrijking van onze kennis waardoor we processen nog beter kunnen optimaliseren. De ene na de andere benadering wordt uit de hoge hoed getoverd. Sommige complexiteitsbenaderingen beloven zelfs managementstrategieën waarmee je verandering stuurt en beheersbaar maakt, zoals transitiemanagement. Waar je – ter illustratie – de laatste tijd veel over leest is het Cynefin raamwerk (zie figuur), ontwikkeld door Dave Snowden. Best goed doordacht. Gesteld wordt dat er vier verschillende processen zijn: simpel, chaotisch, ingewikkeld en complex. De basisgedachte is dat je jezelf bewust moet zijn van het type proces waar je mee te maken hebt. Een simpel proces geef je anders vorm dan een chaotisch proces en ingewikkelde processen stuur je anders aan dan complexe processen. Begrijpelijk en ook zeer wijs.

Bedenkingen

Toch heb ik naast waardering ook duidelijke bedenkingen. De belangrijkste is dat er bij dit soort raamwerken teveel wordt gedacht in procesoplossingen. “Als het proces goed is ingericht, krijg je vanzelf de juiste oplossing,” zo wordt gezegd. “En dan maakt het niet uit of je een brug moet bouwen of een koekjesfabriek runt,” vullen sommigen aan. Dat was precies het punt waar we begin jaren ’90 op vastliepen. Het gaat niet alleen om proces, maar vooral om (1) grondhouding en (2) liefde voor de inhoud. Hoe complexer een vraagstuk is, hoe dichter je op de praktijk moet zitten. Zoek de inhoud op en toon oprechte interesse. Ik heb nog meer bedenkingen:

  • De suggestie wordt gewekt dat een proces of simpel of chaotisch of ingewikkeld of complex is. Mijn ervaring is dat er eigenlijk geen proces te benoemen is dat niet complex is. Alle processen zijn complex, waarbinnen je orde, chaos en ingewikkeldheid aantreft. Binnen een complex vraagstuk zijn er simpele taken die gewoonweg vragen om directe actie. Zo nu en dan ontwaar je complete chaos. Het loopt door elkaar.
  • Ingewikkeldheid en complexiteit zijn met elkaar verbonden. Of zoals Gijsbert van der Heijden het zegt: ze zijn met elkaar verweven. Complexe processen worden ingepakt in ingewikkeldheid. Daarom spreken we over ‘ontwikkeling’ als we ons willen ontdoen van ingewikkeldheid. Ingewikkeldheid en complexiteit zijn ook communicerende vaten. Hoe meer je de complexiteit onderdrukt, hoe ingewikkelder het wordt. Laat je meer complexiteit toe, dan kun je de ingewikkeldheid reduceren.
  • Complexiteit wordt gekoppeld aan veelomvattendheid. Echter, de ware aard van complexiteit ontdek je pas als je jezelf richt op vraagstukken die klein, lokaal en concreet zijn. Simpel hoeft geen ontkenning te zijn van complexiteit. Het veelomvattend willen zijn resulteert vaak in extra ingewikkeldheid.
  • Bij simpel kun je onderscheid maken naar eenvoud die tot stand komt door reductie van complexiteit en eenvoud die je ontdekt dankzij complexiteit. Dit onderscheid is van cruciaal belang.
  • In het raamwerk wordt gesteld dat simpel karakteristiek is voor de 19e eeuw, ingewikkeld voor de 20e eeuw en complex voor de 21e eeuw. Dat is een beeld dat je totaal op het verkeerde been zet. Complexiteit is van alle tijden.

Niet doorschieten

Ondanks de bedenkingen is het goed kennis te nemen van al die benaderingen. Veel mensen ontlenen houvast een de principes die worden aangereikt door het Cynefin raamwerk en andere complexiteitspatronen. Ik denk wel dat we ervoor moeten waken dat complexiteit op een voetstuk wordt gezet en er een nieuwe kloof wordt gecreëerd tussen zij die complexiteit onderdrukken en zij die complexiteit omarmen. Complexiteit moet geen nieuwe geloofsstroming worden. We kunnen pas echt boven onszelf uitstijgen als we met beide voeten op de grond blijven staan.

Govert
Govert
Geboren in Leeuwarden op 8 juni 1958. Opleiding: TU Delft Civiele Techniek en promotie aan Universiteit Twente. Onderwerp: "Omgaan met complexiteit bij integraal waterbeheer." Op 1 juni 2007 heeft hij een eigen bureau opgericht: Geldof c.s. B.V., gevestigd in Tzum. Vanaf voorjaar 2015 is hij raadslid in de gemeente Franekeradeel en op 12 september 2017 is hij gekozen als lijsttrekker van SAM Waadhoeke. Hij zet zich o.a. in voor waardering en versterking van (nieuw) vakmanschap.

1 Comment

  1. Wim Nusselder schreef:

    Dank je.
    Ik ga dit complexiteitsdenken toch nog even omarmen, omdat het nog nauwelijks is doorgedrongen in de wereld van de accountants en controllers waarin ik verkeer.
    Daarin presenteer ik a.s. donderdag tijdens het lustrumcongres van de CPC-opleiding aan de VU dit paper: https://t.co/qep1isoe1P
    De PowerPoint presentatie dacht ik te beginnen met de Sketching Maniacs visual die ik hier vond.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *