Boerenwijsheid
03/06/2018
Niets vluchtiger dan een langetermijnvisie
22/07/2018
Show all

Nieuwe Friese vrijheid

Beleg van Franeker 1500 (Tzum heet hier nog TIVM)

Mogen we de geschiedenis herschrijven als een complex adaptief systeem? Tuurlijk! “Je mag de geschiedenis framen zoals je dat wilt,” stelde Marjan Brouwer op woensdag 18 juli 2018 in de Martinikerk te Franeker, aan het eind van een inspirerend simmerjûn-college over de vraag of de Friese vrijheid in 1498 al dan niet verraden werd. Zij is conservator van Museum Martena. Op haar verhaal baseer ik grotendeels deze blog. Ik eindig bij de Omgevingswet die 1 januari 2021 ingevoerd gaat worden. Patronen herhalen zich.

De Friese vrijheid

Friesland was weliswaar onderdeel van het heilige Roomse Rijk, maar kende geen centraal gezag. Dat was de bijzondere situatie die na 993 – de doodslag van graaf Arnulf – geleidelijk ontstaan was. Er waren geen graven of hertogen. De Friezen bestuurden zichzelf. Dat is de kern van de Friese vrijheid. Er waren wel mensen die belangrijker waren dan anderen en lokaal de dienst uitmaakten – de zogenaamde hoofdelingen – maar hun macht reikte niet verder dan een dorp of een streek. Ze maakten ruzie volgens strikte regels, angstvalig bewaakt door grietmannen, de rechters uit die tijd. Men hield zich aan de regels, want oorlog zou het einde betekenen van hun speciale Europese status… een gedoogstatus.

Hertog Albrecht van Saksen.

Einde Friese vrijheid

Met name door de uitvinding van het kanon, zo stelde Marjan Brouwer, werden meningsverschillen grilliger en ontstond er in de 15e eeuw een bloedige strijd tussen Schieringers en Vetkopers. Er was sprake van chaos. Kort door de bocht: Hessel van Martena heeft in 1498 de hertog Albrecht van Saksen naar Friesland gehaald om orde op zaken te stellen. Deze vestigde zich te Franeker in het Sjaerdemaslot. Als vorst met visie legde hij kanalen aan. Zijn zoon George van Saksen liet onder andere in 1505 het Bildt inpolderen. Centraal gezag had ook zijn voordelen, zo ervoer men aan den lijve, maar de behoefte aan vrijheid bleef kriebelen.

Complex adaptief systeem

Wie door de bril van de complexiteitswetenschap kijkt, ziet de geschiedenis rond de Friese vrijheid al gauw als een complex netwerk van mensen en relaties, waarbij hoofdelingen en grietmannen in sterke mate een bijdrage leverden aan de stabiliteit van het geheel, op de grens tussen orde en chaos. Er was sprake van een hoge graad van zelforganisatie. De Friese vrijheid was niet gemaakt, maar ontstaan (emergent) en bleek self-organised critical te zijn. Met een wapenwedloop als drijvende kracht sprong het systeem naar de wanorde van een oorlog tussen Schieringers en Vetkopers. Met de komst van de hertog Albrecht van Saksen werd een nieuwe attractor geïntroduceerd, resulterend in een nieuwe stabiliteit.

21e eeuw

We zijn beland in 2018. De vraag is: zijn we nu vrij? Persoonlijk vind ik het prettig dat er niet opeens een ridder op mijn erf staat die mij de kop afhakt, maar wie verder rondkijkt op mijn site komt allemaal teksten tegen over onze samenleving die te ingewikkeld is. Normen, regels en protocollen hebben ons ingepakt en de blikverruiming die via internet wordt aangeboden, mondt uit in gijzeling door sociale media. De behoefte aan vrijheid blijft kriebelen, een verlangen naar wat echt en oprecht is… waardevol. We zoeken een nieuwe attractor.

Omgevingswet

Veel van de ingewikkeldheid die we ervaren, komt voort uit de neiging van centraal gezag alles generiek te willen regelen, op optimale wijze. Dat gaat goed, totdat elke goed bedoelde extra regel alleen maar nieuwe irritatie oproept, net al de vierde verkeersdrempel in een doorgaande weg. Kortom, we moeten ons minder inwikkelen… ontwikkelen dus. En ziedaar, onze overheid erkent dit en komt met de Omgevingswet. Er wordt meer overgelaten aan het zelforganiserende vermogen van bewoners en bedrijven. En dan is het goed weer even naar de Friese vrijheid te kijken. Hegel stelde ooit: “De mens leert uit de geschiedenis dat de mens niets leert uit de geschiedenis.” Waarom zouden we dat dit keer wederom niet doen? We hebben in Noordwest Friesland een pilot lopen die hierop neerkomt: in geheel Nederland wordt de Omgevingswet op 1 januari 2021 ingevoerd, maar in Noordwest Friesland is deze op 23 maart 2018 in werking getreden.

L’histoire se répète

Mijn boodschap is steeds: ga geen regels afschaffen, maar ontwikkel je vermogen als maatschappij complexiteit te hanteren. Dat lukt alleen als je dicht op de praktijk acteert. In de realiteit kun je eenvoudiger vraagstukken aanpakken dan in de abstractie. Als je met deze blik naar de Friese vrijheid kijkt, dan kan ik niets anders concluderen dan dat ze destijds deze principes goed doorhadden. Daar kunnen we van leren… om het daarna in te passen in de context van de 21e eeuw. Organiseer kleine eenheden rond de praktijk, focus jezelf op ethos en waardeer vakmanschap. Dat gaat niet meer met hoofdelingen en grietmannen, maar in teams. Je blijft altijd grensoorlogjes houden – mensen blijven mensen – maar als geheel zullen we meer vrijheid ervaren. Ik doop onze pilot in Noordwest Friesland dan ook als: de Nieuwe Friese vrijheid.

Govert
Govert
Opleiding: TU Delft Civiele Techniek en promotie aan Universiteit Twente. Onderwerp: "Omgaan met complexiteit bij integraal waterbeheer." Heeft eigen bureau: Geldof c.s. B.V., gevestigd in Tzum. Tevens fractievoorzitter SAM Waadhoeke. Govert zet zich o.a. in voor waardering en versterking van (nieuw) vakmanschap.

2 Comments

  1. Albert Nauta schreef:

    Inderdaad, een inspirerende lezing, maar evenzo inspirerend ons gesprek daarna op het voormalige schietterrein “De Doelen”, waar ook eind 16e. eeuw de Franeker schutterij oefende.
    Onder de gravure van het Franeker beleg staat (o.a.) “libertas illo nostra sepulta loco est…” Hier is de plek waar de vrijheid is begraven. De veel geprezen (o.a. door Goethe en Heine) Friese vrijheid die kon bestaan wegens het ontbreken van feodale instituties; er geen sterk overheidsgezag en geen geweldsmonopolie bestond en daardoor het zgn. veterecht kon bestaan. Oorlog en doodslag tussen families als het Friese rechtssysteem!
    Jij ‘framed’ de geschiedenis als een complex adaptief systeem en ziet de drang om de (hernieuwde) Friese vrijheid in de context van deze tijd te plaatsen. Uitstekend! (maar Hegel beweerde ook -in 1800 – dat er niet meer dan 7 planeten konden zijn…).
    En dan komt Dooyeweerd in ons gesprek binnen; hij onderscheidde toch ook het statische en dynamische rechtsbegrip, de laatste als historische groei van de norm die onze cultuur werd gehanteerd? We zullen het later hebben over de aspectenleer van Dooyeweerds Wijsbegeerte der wetsidee!

    • Govert schreef:

      Dag Albert, bedankt voor je fraaie reactie. Betogen hebben vaak het karakter van shoppen in de supermarkt. Je loopt de verschillende schappen af, kiest producten die je aanstaan en brouwt er een maaltijd van. Het boeiende van waar we nu binnen de pilot mee bezig zijn, is dat we nieuwe ingrediënten ontdekken en in gezamenlijkheid een lekker maal bereiden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *