Het bijzondere van pilot Omgevingswet Noordwest Fryslân

Complexiteit en ingewikkeldheid
05/03/2018
Show all

Het bijzondere van pilot Omgevingswet Noordwest Fryslân

Het schema dat gehanteerd wordt bij de pilot Omgevingswet NWF

Op 1 januari 2021 wordt de Omgevingswet in Nederland ingevoerd, maar in Noordwest Fryslân (Waadhoeke & Harlingen) is deze reeds op 23 maart 2018 in werking getreden. Dat maakt de pilot zo bijzonder. Er worden niet eerst plannen gemaakt, maar er wordt vanuit de praktijk met de wet aan de slag gegaan, alsof deze er al is. De Omgevingswet, die 26 bestaande wetten vervangt, vraagt om een verandering. Voor 80% is dit een cultuurverandering en voor 20% een structuurverandering. In Noordwest Fryslân richten we ons volledig op de cultuurverandering: het structureel herzien van ons ethos: de grondhouding waarmee we wisselwerkingen aangaan met de leefomgeving en elkaar. Het begrip ‘beleid’ krijgt daarbij een andere lading.

Beleid

Ooit, lang geleden, leefden de mensen hun leven en maakten regeringen wetten om grenzen te stellen aan menselijk gedrag. Dat was het. Gezamenlijk spraken we af dat we het afkeuren als de één de ander zijn hersenen inslaat. Een dergelijk gedrag moest worden bestraft. In een evolutionair proces ontstond zo de Trias Politica, de scheiding der machten: (1) de wetgevend macht, (2) de uitvoerende macht en (3) de rechterlijke macht. Een prachtig systeem. Op een gegeven moment – enkele decennia geleden – ontstond er een nieuw fenomeen. We gingen beleid maken, als een extra laag. Beleid was nodig om het geld dat de overheid inde zo gericht mogelijk uit te geven. Er werden doelen gesteld, gevolgd door maatregelpakketten en tijdpaden. De transparantie van het overheidshandelen werd hierdoor vergroot. Ook werden gewenste ontwikkelingen met beleid op gang gebracht. Het beleid kreeg vorm binnen de geldende wettelijke kaders.

Extra beleid resulteert in steeds meer ingewikkeldheid.

Doorgeschoten beleid

Eerst was beleid bescheiden qua omvang. Dat veranderde. Overheden werden in toenemende mate producenten van beleid. Er ontstond iets dat we later ‘het systeem van de regels en pegels’ zijn gaan noemen. Er werd nieuw beleid gemaakt. Dit mondde uit in regels waar mensen in de praktijk mee moesten werken. Er kwam meestal een zak met geld mee. Wetten werden gehanteerd als instrumenten om beleid in de praktijk te realiseren, wat een omdraaiing is. Ieder beleidsveld ontwikkelde beleid. Later werd dit integraal beleid. Stapje voor stapje nam de ingewikkeldheid toe. Hierdoor werd het steeds moeilijker gewenste processen van de grond te krijgen. De helderheid die de Trias Politica bood, raakte gehuld in mist. Dat bood kansen aan vooral populisten onze rechtsstaat uit te hollen.

Waarom zoveel beleid?

Ik snap het wel. Als overheden wil je geen fouten maken en begrippen als ‘behoorlijk bestuur’ dwingen je in de richting van het handelen op basis van generieke principes. Beleid dus. Zo voorkom je precedentwerking. Aan ‘gelijke monniken, gelijke kappen’ kun je jezelf geen buil vallen. Je zoekt zekerheden op. Toch komen fraaie ontwikkelingen bijna altijd voort uit specifieke projecten op microniveau, vanuit de praktijk waar mensen dag in dag uit bezig zijn met elkaar zaken voor elkaar te krijgen. Het bijzondere ontstaat daar waar (nog) geen beleid voor is. Dat sluit je dus uit als je pas vergunningen afgeeft als beleid eenmaal formeel is vastgesteld.

Pilot Noordwest Fryslân

Door de werkwijze die we in Noordwest Fryslân hebben gekozen, wordt niet het beleid centraal gesteld, maar de praktijk. En dat is uniek! Ondernemers en bewoners mogen projecten inbrengen. Deze worden niet getoetst aan regels en beleid. Er worden teams van mensen uit verschillende disciplines samengesteld die gezamenlijk het project op een hoger niveau tillen. Dat wil zeggen: er wordt vooral naar waarden gekeken (zie figuur hieronder). Pas nadat een project waardevol is gebleken, wordt getoetst. Het resultaat kan zijn dat: (1) beleid wordt aangepast, (2) regels worden geëlimineerd of (3) leerervaringen worden toegevoegd aan dat wat we later een Omgevingsplan gaan noemen. Kortom, we laten beleid ontstaan, in plaats van dat we deze maken. Met deze werkwijze – een fundamentele omdraaiing – ontmantelen we een deel van de ingewikkeldheid.

Twaalf aspecten, als basis voor gedeelde waarden.

Regelvrije zone

Het mooie van de pilot is dat het initiatief hiervan genomen is door ondernemers. Op 19 april 2017 organiseerden ze een avond over regelvrije zones. Ondernemers hebben vaak goede ideeën en zien deze sneuvelen als ze verwikkeld raken in het proces van het aanvragen van vergunningen. “Niet zelden komt het voor dat een ambtenaar op basis van persoonlijke voorkeuren het idee ontmoedigt en vertraagt,” aldus een ondernemer. Met de pilot wordt niet letterlijk een regelvrije zone verkregen, maar worden wel blokkades opgeheven die ondernemers ervaren. Ook initiatieven van bewoners krijgen meer lucht.

Projecten

Na de start van de pilot zijn er reeds vele projecten ingediend, over nieuwe vormen van landbouw, de energietransitie in een dorp, het wederom bevaarbaar maken van historische vaarten, het benutten van schuren voor dorpsfeesten, het ontwikkelen van een terrein met tiny houses en nog veel meer. Het zijn alle kleine, lokale en concrete projecten, als acupunctuurnaalden die de chi-stroom in Noordwest Fryslân prikkelen. Het mooie is dat de projecten zich niet beperken tot het fysieke domein. In de praktijk, daar waar het leven zich voltrekt, vloeien het fysieke en sociale domein samen.

Mensen

Een klein filosofisch intermezzo. Vanaf Immanuel Kant maken we onderscheid naar subject en object. Het subject is de mens, het object is het ‘ding’ dat de mens kan waarnemen. Als ik een kop thee drink, ben ik het subject en is de kop met thee het object. Helder. Echter – helaas – zijn overheden de laatste decennia mensen steeds meer gaan objectiveren. Mensen zijn objecten geworden. Ter onderbouwing van beleid en voor de reductie van onzekerheden zijn we ze in toenemende mate gaan vangen in getallen, in statistiek. Dat heeft ertoe geleid dat mensen zich niet serieus genomen voelen: ontmenselijkt, platgeslagen tot iets dat we ‘burger’ noemen. Het vertrouwen in de politiek en het bestuur brokkelt op deze wijze af. Door in de pilot mensen serieus te nemen en te stellen dat iedereen uniek is, wordt niet zozeer het onderscheid tussen subject en object hersteld, maar smelten subject en object als het ware samen. Dat wordt prachtig weergegeven in de film Being in the World. Vakmensen worden één met dat wat ze creëren. Timmerman en hamer vormen een geheel. Als we erin slagen het zijn van mensen in overeenstemming te brengen met wat ze doen, zijn we in onze opzet geslaagd. Persoonlijk word ik dan heel erg vrolijk.

Friese Vrijheid

Tot slot een klein stukje geschiedenis. Op 23 maart vertelde prof. Caspar van den Berg (RUG), geïnspireerd door het begrip ‘regelvrije zone’, dat het niet de eerste keer is dat Friesland een vrije status krijgt. Na de dood van graaf Arnulf in 993 verdween in Friesland het centrale gezag vanuit het Heilige Roomse Rijk. Er was ook geen adel meer. Dat werd gedoogd. De leiding kwam terecht bij hoofdelingen, wonend in stinzen, met macht die niet verder reikte dan een paar kilometer rondom hun eigen woonplek. De overeenkomst met de pilot Omgevingswet is dat de autonomie toenam. Binnen de pilot krijgen mensen de ruimte te handelen op basis van eigen waarden, waarbij in interactie met anderen een gedeelde gemeenschapszin ontstaat. Per dorp verschillend! Dat doet recht aan wat in Friesland Mienskip wordt genoemd. Zelf noem ik het regelvrij Naoberschap. Waarden zijn impliciet en komen tot leven als we elkaar verhalen vertellen. De pilot Omgevingswet is de start van een nieuw hoofdstuk in onze rijke geschiedenis van onvolprezen eigenzinnigheid.

Govert
Govert
Opleiding: TU Delft Civiele Techniek en promotie aan Universiteit Twente. Onderwerp: "Omgaan met complexiteit bij integraal waterbeheer." Heeft eigen bureau: Geldof c.s. B.V., gevestigd in Tzum. Tevens fractievoorzitter SAM Waadhoeke. Govert zet zich o.a. in voor waardering en versterking van (nieuw) vakmanschap.

2 Comments

  1. Joost Dikken schreef:

    Ben benieuwd naar de invulling. Heel boeiend.

    • Govert schreef:

      Dag Joost, we bevinden ons nu in een zeer spannende fase. Er zijn vele manieren om het mis te laten gaan. Ik mag dan ook graag Groucho Marx citeren: “We maken geen enkele kans, maar die moeten we met beide handen aangrijpen.”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *