Algoritmen en menswaardigheid
18 januari 2021
Show all

Bakens

In dit blog staat de inleiding van het essay dat ik in het weekend van 6 en 7 februari 2021 heb geschreven, met buiten harde wind, lage temperaturen en enige sneeuwval. Het gaat over bakens. Het hele essay kun je als pdf downloaden vanaf deze site met behulp van deze link.

Waarom?

Waarom dit essay? Omdat ik denk dat bakens het antwoord leveren op de vraag hoe we moeten omgaan met de complexiteit die we waarnemen en ervaren in de leefomgeving. De processen die zich er voltrekken vertonen samenhang en zijn deels strijdig met elkaar. In relatie tot klimaat en milieu hebben overheden pittige opgaven voor zichzelf geformuleerd. Zo moeten we in 2030 reeds de uitstoot van broeikasgassen met 50% hebben gereduceerd ten opzichte van 1990 en moet er in 2050 sprake zijn van een volledige circulaire economie. We voelen de noodzaak te adapteren aan optredende veranderingen en een brug te slaan met sociale vraagstukken. Voor het voortbestaan van menselijk leven op aarde is vergroting van de biodiversiteit cruciaal. Ga zo maar door. Dit is geen varkentje dat je even wast. En dat in een context waar het vertrouwen in overheden niet bijster groot is en sommige politieke partijen stemmen winnen door bij omgevingsvraagstukken de kop in het zand te steken.

Als de problematiek complex is – valt dat te ontkennen? – dan zullen deze ook als zijnde complex moeten benaderen. Dat klinkt als de logica van een koe, maar toch zie ik nog veel complexiteitsontkenning. En als ik vervolgens in de Volkskrant van 18 januari 2021 lees dat er in de proeftuinen rond aardgrasvrije wijken gedurende twee jaar in geheel Nederland 206 woningen daadwerkelijk van het gas af zijn, dan verbaast mij dat niet op de een of andere manier. We maken het te ingewikkeld[1].

Krachtiger centrale regie

Een belangrijk aanhaakpunt voor dit essay betreft de roep van vooral Rijksadviseurs en politici om meer regie van de Rijksoverheid in de ruimtelijke ordening in Nederland. “Het wordt een zootje,” hoor je regelmatig zeggen. “Ons landschap verrommelt.” Er wordt verlangd naar de heroprichting van het Ministerie van VROM[2]. In de Volkskrant van 14 januari staat een mooi interview met Hans Leeflang hierover. Ik ben het eens met de roep om meer centrale regie, maar volgens mij red je het daarmee niet. De wereld is namelijk sterk veranderd sinds de introductie van de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening. Er is meer nodig… en dan komen de bakens in beeld. Veel heeft te maken met de Omgevingswet die mogelijk 1 januari 2022 in werking gaat treden. Met deze wet worden vele wetten samengevoegd en wordt een verdergaande decentralisatie van overheidstaken en -verantwoordelijkheden voortgezet. Is decentralisatie wel zo verstandig?

Ineenstorting complexe samenlevingen

Dan is er een nog fundamentelere motivatie om dit essay te schrijven. In 1988 presenteerde de archeoloog Joseph Tainter[3] een historische analyse van de ineenstorting van complexe samenlevingen. Je leest er zo nu en dan over in kranten. Complete culturen zijn in korte tijd van de kaart geveegd. Bij de ene was langdurige droogte een belangrijke oorzaak, bij de andere een ernstige epidemie. Vaak waren deze de nekslag. Er zat nog een laag onder, zo ontdekte Joseph Tainter. In elke samenleving neemt de complexiteit toe. De machthebbers (bestuurders) proberen zo goed als mogelijk deze ontwikkeling bij te benen, maar op een gegeven moment lukt dat niet meer. Ze verkrampen. De maatregelen die ze nemen werken eerder averechts dan dat ze recht doen aan de complexe structuur die is ontstaan. Er verrijzen spanningen die zich opeens – pats – kunnen ontladen. Niet zelden is decadentie een goede voorspeller van een ineenstorting.

Ik hoop – en daarmee ben ik een optimist volgens Arun Jain met wie ik een dialoog heb over het fenomeen van de ineenstorting – dat we nu wel de kennis en ervaring hebben om de complexiteit van de huidige samenleving te kunnen herkennen, erkennen en hanteren.

Adaptiviteit

Mijn verwachting is dat bakens bijdragen aan het versterken van zowel de centrale regie als ons vermogen om te gaan met de complexiteit van de uitdagingen die we op ons bordje hebben liggen. Bakens helpen ons te navigeren door een complex landschap. De Omgevingswet biedt qua timing een geschikte mogelijkheid heldere bakens te plaatsen om die in een later stadium, waar nodig, te verzetten. Ze staan symbool voor adaptiviteit.


[1] Ik maak nadrukkelijk onderscheid tussen complex en ingewikkeld. Wie daar meer over wil weten verwijs ik naar mijn filmpje op YouTube hierover.

[2] Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu.

[3] Tainter, J.A. (1988) The Collapse of Complex Societies. Cambridge University Press.

Govert
Govert
Opleiding: TU Delft Civiele Techniek en promotie aan Universiteit Twente. Hij heeft eigen bureau: Geldof c.s., gevestigd in Tzum. In april 2020 is bij Uitgeverij Elikser zijn nieuwe boek verschenen met als titel "Halvering van de waanzin."

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *